Borçlunun Korunması ve Kamu Alacağında Haczedilmezlik: İcra İflas 82.Maddesi ve 6183 Sayılı Kanun’un 70. Maddesinin Uygulamadaki Yansımaları – Cüneyt Sağlık

*Bu makale Vergi Bülteni’nin 4. Sayısında yayınlanmıştır.

Borçlunun malvarlığına haciz uygulanması, alacaklının alacağını tahsil etmesinde temel araçlardan biridir. Ancak bireyin temel ihtiyaçlarını karşılayamaması ya da yaşamsal faaliyetlerini sürdürememesi sonucunu doğurabilecek ölçüde sınırsız bir haciz yetkisi, hukuk devleti ilkesine ve insan onuruna aykırılık teşkil eder. Bu nedenle gerek İcra ve İflas Hukukunda gerekse Amme Alacaklarının Tahsili Usulü Hukukunda, bazı malların haczedilmesi yasaklanmıştır.

Türk hukuk sisteminde, İcra ve İflas Kanunu’nun 82. maddesi ile 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’un 70. maddesi, borçlunun bazı mal ve haklarının haczedilemeyeceğini düzenlemektedir. Her iki düzenleme de borçlunun asgari yaşam standartlarının korunmasını amaçlamakta olup, haczedilemezlik ilkesiyle bireyin ekonomik varlığını tamamen kaybetmesi engellenmektedir. Ancak bu iki düzenleme arasında mal kapsamı, uygulama yöntemi ve istisnalar bakımından bazı önemli farklılıklar bulunmaktadır. Bu çalışmada, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’un 70. maddesi incelenirken, içerik ve amaç bakımından benzer hükümler içeren İcra ve İflas Kanunu’nun 82. maddesiyle olan ilişkisine de değinilmiş; değerlendirmeler, bu iki düzenleme arasındaki paralellik ve uygulamadaki etkileşim göz önünde bulundurularak yapılmıştır.

1. Devlet ve Mahalli İdarelerin Haczedilemeyecek Malları

233 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname hükümlerine tabi iktisadi devlet teşekkülleri, kamu iktisadi kuruluşları, bunların müesseseleri, bağlı ortaklıkları, iştirakleri ve mahalli idarelerin malları hariç olmak üzere Devlet malları ile hususi kanunlarında haczi caiz olmadığı gösterilen mallar haczedilemez.

Mahalli idareden kasıt, yetkileri belirli bir coğrafi alan ve hizmetlerle sınırlı olarak kamusal faaliyet gösteren belediye, il özel idaresi ve bunlara bağlı veya bunların kurdukları ve üye oldukları birlik ve idarelerin malları kastedilmektedir.

Özel kanunlarına göre KİK, SGK, RTÜK, REKABET KURUMU, SPK gibi bazı kamu kuruluşlarının malları da devlet malı sayıldığından bunların haczi de mümkün değildir.

Belediye Malları Haczedilebilir mi?

Genel olarak belediyenin kamu hizmetine tahsis edilmiş malları haczedilemez. Ancak belediyeye ait bazı mal ve haklar ticari işletmeler gibi gelir getirici nitelikteyse, bunlar haczedilebilir.

Haczedilemeyecek Belediye Malları:

• Kamu hizmetine ayrılmış taşınmazlar (Belediye binaları, yollar, parklar, meydanlar, otobüs durakları vb.)
• Su, elektrik, doğalgaz ve benzeri altyapı tesisleri, (Belediye su dağıtım şebekesi, arıtma tesisleri vb.)
• Kamu hizmeti için kullanılan resmi araçlar ve ekipmanlar,
• Belediyenin eğitim, sağlık ve sosyal hizmetler için tahsis ettiği mülkler,

Haczedilebilecek Belediye Malları:

• Belediye şirketleri tarafından işletilen gelir getirici taşınmazlar,
• Belediyeye ait olup ticari amaçla kiraya verilen taşınmazlar,
• Belediye gelirleri, (kiralar, bilet gelirleri, otopark işletmeleri vb.)

Yargıtay Kararı: Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, 2007/25585 E. 2008/6829 K.: “Kamu hizmetinde fiilen kullanılan malların haczi mümkün değildir. Belediyeye ait ve halkın doğrudan yararlandığı bir taşıma aracı, kamu yararı gözetilerek haczedilemez.”

2. Borçlunun Şahsına ve Mesleğine Ait Zorunlu Eşyalar

Borçlunun şahsi kullanımına mahsus elbise ve eşyaları, ailesiyle birlikte kullanmak zorunda olduğu yatak takımları ile dini ibadetine mahsus kitap ve eşyalar haczedilemez.

Örnek: Borçlunun kullandığı günlük kıyafetler ya da seccadesi haczedilemez.

Yargıtay Kararı: Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, 2013/17558 E., 2013/28292 K.: “Borçlunun şahsi eşyaları niteliğinde olan yatak ve kıyafet gibi zaruri malzemeler, İcra ve İflas Kanunu madde 82 kapsamında haczedilemez.”

Genelleme yapacak olursak, borçlunun mevsimine göre kişisel ve mesleği ile ilgili elbiseleri haczedilemez. Mesleki faaliyeti için gerekli eşyaların haczedilmesinde çok dikkatli davranılmalıdır. Örneğin işyeri telefonunun haczedilmemesi gerekir. Ayrıca borçlunun ve ailesinin yatak, yorgan, karyola veya Kur’an, seccade gibi kitap ve eşyaları haczedilemez. Haciz yapılacak eşyaların niteliği haciz memuru tarafından belirlenir. Dolayısıyla haciz sırasında lüks ya da birden fazla olan şahsi eşyalar, bu kapsam dışında kalabilir.

3. Ev İçin Vazgeçilmez Eşyalar

Mutfak takımı ve yaşamsal ev eşyaları haczedilemeyecek mallar arasındadır. Bu eşyalardan yalnızca “vazgeçilmesi mümkün olmayan” olanlar bu kapsamdadır.

Örnek: Tencere, ocak, buzdolabı gibi temel mutfak eşyaları haczedilemez. Ancak lüks mutfak robotları haczedilebilir.

Yargıtay Kararı: Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, 2009/31262 E. 2010/6583 K.: “Borçlunun ve ailesinin temel yaşam ihtiyacını karşılayan mutfak eşyalarının haczi, İİK madde 82 gereği mümkün değildir.”

Her mutfakta kullanılan ve vazgeçilmesi mümkün olmayan; tencere, tabak, kaşık, çatal, ocak gibi mutfak eşyaları haczedilemez. Bunların dışında teknoloji ürünleri olan buzdolabı, bulaşık makinesi, fırın gibi (2 tane olmak şartıyla), biri haczedilebilir.

4. Borçlu Çiftçilerin Geçim Araçları

Borçlu çiftçinin kendisinin ve ailesinin geçimini sağlayan:

• Arazi,
• Çift hayvanları,
• Taşıtları (örneğin traktör),
• Tarım aletleri ve diğer teferruat geçim için zorunlu olduğu sürece haczedilemez. Eğer borçlu çiftçi değilse, sanat ve mesleğine yönelik alet, edevat ve kitaplar haczedilemez.

Ancak, borçlunun çiftçi olduğuna dair ziraat odası kaydı veya ÇKS belgesi sunması gerekir. Lüks traktörler veya birden fazla bulunan araçlar hacze konu olabilir. Geçim dışında gelir elde etmek için kullanılan fazlalık mallar istisna teşkil edebilir.

Örnek: Bir çiftçinin tarlasını sürebilmek için kullandığı traktör, pulluk ve saban haczedilemez.

Yargıtay Kararı: Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, 2014/28313 E., 2015/2325 K.: “…borçlu çiftçi tarafından fiilen kullanılan ve üretimde zorunlu olan traktör haczedilemez. Traktör, borçlunun tarımsal faaliyetini sürdürmesi açısından zaruridir.”

ATATÜRK VE ÇİFTÇİ: BİR KANUNUN DOĞUŞU

Cumhuriyet’in ilk yıllarıydı…

Gazi Mustafa Kemal Atatürk, bir gün dinlenmek için İstanbul’daki Florya Köşkü’nden çıkar, yanında şoförüyle birlikte Küçükçekmece yönüne doğru yola koyulur. Yol kenarındaki tarlalarda çalışan köylüler dikkatini çeker. Özellikle bir çiftçinin sabanla tarlasını sürerken kullandığı hayvanlar Atatürk’ün gözünden kaçmaz: Öküzün yanına koşulmuş bir merkep…

Bu alışılmadık manzara karşısında, arabayı durdurur ve tarlaya doğru yürümeye başlar. Çiftçi, karşısında Gazi’yi görünce şaşırır ama saygıyla karşılar. Atatürk sorar:

“Ağa, öküzün yanına merkep koşulur mu? Bu işin bir garipliği var.”

Çiftçi derinden bir iç çeker… Gözlerinde yorgunluk ve kırgınlıkla cevap verir: “Bey, sen bunu bana mı söylüyorsun, yoksa vergi memurlarına mı?”

Ve başlar anlatmaya…

Bu yıl ürün az olmuş, borcunu ödeyememiş. Birkaç gün önce vergi memurları gelmiş, “Vergi borcunu karşılar” diyerek çiftçinin öküzünün eşini alıp götürmüşler. Satmışlar. Çiftçi, boynunu bükerek devam eder:

“Benim öküzün eşi şimdi sizin gibi Beylerin sofrasında sucuk oldu…” Bu söz Atatürk’ün yüreğine dokunur.

Kararını orada verir:

“Ben  çiftçinin  koşumluk  hayvanını  sattıran  kanun  istemiyorum! Ben  çiftçinin  tohumluk  buğdayını  sattıran  kanun  istemiyorum! Ben çiftçinin tarım aletini, sağlıklı hayvanını sattıran kanun istemiyorum!”

Ve yanında bulunan yetkililere döner:

“Ankara’ya dönecek ve bu işi hemen halledeceksiniz!”

Bir Gecede Hazırlanan Kanun

Bu olaydan hemen sonra, Atatürk’ün talimatıyla, çiftçiyi koruyan yeni bir yasa hazırlanır ve bir gecede Meclis’ten geçirilir:

İcra ve İflas Kanunu’nun 82/4 bendine göre, borçlu çiftçi ise, kendisinin ve ailesinin geçimi için zorunlu olan arazi, çift hayvanları, nakil vasıtaları ve diğer eklenti ve ziraat aletleri haczedilemez.

SON SÖZ

Atatürk sadece savaş meydanlarında değil, köylünün tarlasında, halkın sofrasında da büyük bir liderdi. Sadece bir devlet adamı değil, halkının derdiyle dertlenen bir yürek, adaletin sesi ve vicdanıydı. Bu küçük olay, o günlerdeki büyük değişimlerin tohumuydu.

5. Geçim İçin Gerekli Hayvanlar ve Yemleri

Borçlunun kendisinin veya ailesinin geçimi için zaruri ise; borçlu, tercihine göre bir adet süt veren inek ya da manda yahut üç keçi veya koyun ile bu hayvanların üç aylık yem ve yataklıklarını haczedilmekten muaf tutabilir.

Örnek: Borçlu, ailesi için süt sağladığı ineği ve bu ineğin yemlerini haczedilmekten

koruyabilir.

Yargıtay Kararı: Yargıtay 12. HD, 2016/2154 E., 2016/9781 K.: “Borçlunun geçimini sağladığı süt veren ineğin haczi hukuka aykırıdır. İcra memurunun bu yöndeki haciz işlemi kaldırılmalıdır.”

Örnek Olay: Bir borçlunun evinin bahçesinde bulunan ve ailesinin süt ihtiyacını karşılayan tek ineği icra memurunca haczedilmiştir. Borçlu, icra mahkemesine başvurarak bu ineğin tek geçim kaynağı olduğunu ve çocuklarının beslenmesi için zorunlu olduğunu belirtmiştir. Mahkeme, İİK 82/4 kapsamında borçlu lehine karar vermiştir.

6. Gıda, Yakacak, Tohumluk ve Geçimlik Ekipmanlar

Borçlunun ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacakları; ayrıca borçlu çiftçi ise gelecek mahsul için gerekli olan tohumluğu; bağ, bahçe veya sebze yetiştiricisi ise geçimi için zorunlu olan bağ-bahçe ile bu işlerde kullanılan alet ve malzemeler; geçimini hayvancılıkla sağlayan kişiler için ise geçimlik hayvanlar ile bu hayvanların üç aylık yem ve yataklıkları haczedilemez.

Örnek: Borçlu olan küçük çiftçinin evinde bulunan 200 kg buğday tohumu ve 2 adet kazma, borçtan dolayı haczedilememiştir.

Yargıtay Kararı: Yargıtay 12. HD, 2016/15432 E., 2017/3129 K.: “Çiftçiliği geçim kaynağı olan borçlunun, bir sonraki sezon için gerekli olan tohumlukları ile üretim araçları haczedilemez. Bu tür mallar, üretkenliğin ve geçimin devamı açısından koruma altındadır.”

Tohumluk ve malzeme miktarı geçimlik düzeyde olmalıdır. Geçimin bu yolla sağlandığı ilgili yerel tarım müdürlükleri ya da muhtarlıklardan alınan belgelerle kanıtlanabilir.

7. Malullük Aylıkları ve Özel Hizmet Tazminatları

Ordu ve zabıta hizmetlerinde malul olanlara bağlanan emekli aylıkları, bu kişilerin dul ve yetimlerine bağlanan aylıklar, ayrıca hava ve denizaltı mensuplarına verilen uçuş ve dalış ikramiyeleri haczedilemez.

Örnek: Emekli bir jandarma personeline malullük nedeniyle bağlanan aylık, haciz talebine konu edilemez.

Yargıtay Kararı: Yargıtay 12. HD, 2015/16423 E., 2016/7802 K.: “Malullük aylığı, ilgili kişinin zaruri geçimini sağlamak amacıyla bağlandığından, haczedilemez niteliktedir. Bu gelirler hakkında haciz kararı verilemez.”

Malullük aylıklarının SGK’ dan alınan yazı ile belgelenmesi gerekir. Uçuş ve dalış tazminatları da görev riski kapsamında değerlendirildiğinden korunmaktadır.

8. Yardım Sandığı veya Dernek Aylıkları

Hastalık, zaruret veya ölüm hallerinde bir yardım sandığı veya dernek tarafından bağlanan aylıklar haczedilemez.

Örnek: Esnaf kefalet kooperatifi yardımıyla yapılan ölüm yardımı ödemesi, borç için haczedilemez.

Yargıtay Kararı: Yargıtay 12. HD, 2012/18547 E., 2013/7243 K.: “Ölüm halinde yapılan maddi yardım, mirasçının borçlarından dolayı haczedilemez. Bu yardım, sosyal güvenlik kapsamında değerlendirilmeli ve korunmalıdır.”

Yardımın amacı, sürekli bir gelir yaratmak değil, geçici destek sağlamaktır. Bu tür ödemelerin belgelendirilmesi ve niteliğinin açıklanması önemlidir.

9. Tazminat Olarak Verilen Paralar

Kişinin vücut bütünlüğüne veya sağlığına verilen zarardan ötürü kendisine ya da ailesine toptan ya da düzenli olarak verilen tazminatlar haczedilemez.

Örnek: Bir trafik kazası sonucu mağdur olan kişiye ödenen sürekli sakatlık tazminatı haczedilemez.

Yargıtay Kararı: Yargıtay 12. HD, 2011/22438 E., 2012/6493 K.: “Vücut bütünlüğüne zarar gelmesi nedeniyle hükmedilen tazminatlar, doğrudan zarar görenin kişisel ihtiyaçlarını karşılamak üzere verildiğinden, haczedilemez.”

Örnek Olay: Trafik kazasında bacağını kaybeden bir kişiye mahkeme tarafından verilen 150.000 TL tazminat bedeli için alacaklı haciz talep etmiş, icra mahkemesi tazminatın niteliğini göz önünde bulundurarak haczi kaldırmıştır.

Tazminat ödemesinin amacı ve gerekçesi resmi evrakla açıkça belgelenmelidir.

10. Harp Malullüğü Zammı ve Tekel Beyiyeleri

Askerlik malulleri ile şehit yakınlarına ödenen harp malullüğü zamları ve 1485 sayılı Kanun uyarınca verilen Tekel beyiyeleri haczedilemez.

Örnek: Terörle mücadele sırasında yaralanmış bir askerin aldığı harp malullüğü aylığı haczedilemez.

Yargıtay Kararı: Yargıtay 12. HD, 2010/18932 E., 2011/11034 K.: “Şehit yakınına bağlanan harp malullüğü zammı, şahsi yardım ve destek niteliğinde olduğu için borçlunun borçlarından dolayı haczedilemez.”

Bu ödemelerin bağlanma şekli ve yasal dayanağı açıkça belirtilmelidir.

11. Borçlunun Haline Münasip Evi

Borçlunun ve ailesinin barınması için gerekli olan, haline münasip tek bir meskeni haczedilemez. Ancak meskenin değeri borçlunun yaşam standartlarının çok üzerinde ise, bedelinden uygun bir konut alınacak miktar borçluya bırakılarak kalan kısım haczedilebilir.

Örnek: Borçlunun 10 milyon TL değerindeki lüks dairesi için haciz uygulanmak istenmiş; mahkeme, 3 milyon TL’lik kısmının haline münasip konut bedeli olarak ayrılmasına ve geri kalan 7 milyon TL’nin haczedilmesine karar vermiştir.

Yargıtay Kararı: Yargıtay 12. HD, 2017/9514 E., 2018/13452 K.: “Borçlunun meskeninin değeri haline münasip düzeyin üzerindeyse, bedelinden uygun ev alınabilecek miktar bırakılmak suretiyle satışına karar verilebilir.”

Haline münasiplik ölçütü, borçlunun geliri, ailesinin büyüklüğü ve yaşam tarzı dikkate alınarak değerlendirilir. Borçlu meskenin tek olduğunu ispat etmekle yükümlüdür.

12. Harcırah Ödemeleri

Devlet memurlarına ve kamu görevlilerine yapılan yol masrafı, yevmiye, aile yardımı ve yer değiştirme ödeneği gibi harcırah ödemeleri haczedilemez.

Örnek: Tayin nedeniyle şehir değiştiren bir öğretmene ödenen 8.000 TL harcırah, borçlunun borçları için haczedilemez.

Yargıtay Kararı: Yargıtay 12. HD, 2008/11876 E., 2009/2053 K.: “Harcırah ödemeleri görev gereği yapılmakta olup, geçici destek niteliğinde oldukları için hacze konu olamaz.”

Harcırahların hizmet göreviyle doğrudan bağlantılı olduğu belgelenmelidir. Bu ödemeler düzenli gelir olarak değerlendirilmez.

13. 2022 Sayılı Kanun Kapsamındaki Aylıklar

2022 sayılı Kanun uyarınca yaşlılık, engellilik veya bakıma muhtaçlık nedeniyle bağlanan sosyal yardımlar ve aylıklar haczedilemez.

2022 sayılı Kanun uyarınca bağlanan aylıklar. (65 yaşını doldurmuş herhangi bir geliri bulunmayan güçsüz ve kimsesizler, 18 yaşından büyük 65 yaşından küçük sakat ve mağdur durumda olanlar, 18 yaşından küçük ve sakat olanların fiilen bakımını yapan ve herhangi bir geliri olmayan yakınları)

Örnek: 70 yaşında, geliri olmayan bir kadına bağlanan 2022 yaşlılık aylığı

haczedilemez.

Yargıtay Kararı: Yargıtay 12. HD, 2013/10472 E., 2014/c875 K.: “2022 sayılı yasa kapsamında verilen sosyal yardımlar, ihtiyaç sahiplerine sağlanan asgari yaşam desteğidir. Bu nedenle haczedilemez.”

Bu kapsamda madde ile ilgili çıkarabileceğimiz diğer sonuçlar:

• Borçlunun mesleği için gerekli eşyalar: Örneğin, bir doktorun stetoskopu ve tıbbi cihazları, bir avukatın hukuk kitapları ve bilgisayarı haczedilemez.
• Çiftçiye ait tarım araçları: Borçlu çiftçi ise, traktör, biçerdöver, sulama sistemleri ve tarım makineleri haczedilemez.
• Sanat ve meslek için gerekli araçlar: Bir müzisyenin enstrümanı, bir ressamın fırçaları ve boyaları, bir şoförün ticari aracı haczedilemez.
• Emekli maaşları ve sosyal yardımlar: Maluliyet maaşları, dul ve yetim aylıkları, işsizlik maaşları haczedilemez

Bu yazımız, borçlunun temel haklarının korunması amacıyla İcra ve İflas Kanunu’nun 82. maddesi ile 6183 sayılı Kanun’un 70. maddesi kapsamında haczedilemeyecek mal ve hakların sınırlarını ortaya koymaktadır. Her iki düzenleme, bireyin yaşamsal ihtiyaçlarını koruma hedefiyle benzer amaçlar taşısa da uygulanma biçimleri, istisnaları ve kapsadıkları mal grupları açısından farklılıklar içermektedir.

Yargı kararları ve uygulama örnekleri, bu hükümlerin yalnızca hukukî değil, aynı zamanda sosyal adaletin tesisi açısından da büyük önem taşıdığını göstermektedir. Haczedilemezlik ilkesi, borçlunun ekonomik varlığını tamamen kaybetmesini önleyerek, insan onuru ve hukuk devleti ilkesiyle uyumlu bir icra sistemi oluşturmayı amaçlamaktadır.

Cüneyt Sağlık
Gelir Uzmanı

Kaynakça

Bu sayfada yer alan bilgiler sadece bilgilendirme amaçlıdır. VergiMevzuat.com profesyonel bir tavsiye veya hizmet verme amacı taşımamaktadır. Karar vermeden ve işlem yapmadan önce bir profesyonele danışınız. VergiMevzuat.com sitesinde yer alan bilgilerin üçüncü kişiler tarafından kullanılması sonucu oluşacak zarar, ziyan ve durumdan sorumluluğumuz bulunmamaktadır. Sorumluluk Beyanı için tıklayın.

Cüneyt Sağlık

Gelir Uzmanı

Makalelerini gör →