*Bu makale Vergi Bülteni’nin 10. Sayısında yayınlanmıştır.
İÇİNDEKİLER
İşletmelerin duran varlıkları arasında önemli bir yer tutan taşıtlar, iktisadi ömürlerinin sona ermesi, teknolojik eskime, kaza veya doğal afetler nedeniyle aktiften çıkarılmak durumunda kalabilmektedir. Bu süreç, hurdaya ayırma ve pert olma olarak iki temel kategoride incelenmektedir. Bu iki kavram hem hukuki nitelikleri hem de vergi kanunları ve muhasebe uygulamaları açısından önemli farklılıklar barındırmaktadır. Aracın trafikten tamamen çekilerek bir daha kullanılamayacak duruma gelmesi hurdaya ayırma olarak tanımlanırken, kaza sonucu ciddi değer kaybına uğramasına rağmen onarılarak kullanılabilme potansiyeli taşıması pert olma durumunu ifade eder.
Bu ayrım, vergi istisnaları, amortisman uygulamaları ve mali tablo doğruluğu açısından kritik öneme sahiptir. Bu çalışmada, hurdaya ayrılan ve pert olan araçlar arasındaki temel farklar, ilgili mevzuat ve muhasebe kayıtları üzerinden incelenecektir.
1. HURDAYA AYRILMA SÜRECİ
1.1. Hukuki ve İdari Çerçeve
Hurdaya ayırma, aracın trafikten kesin olarak çekilmesi ve hurda metal olarak değerlendirilmesi işlemidir. Süreç, 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu Md. 20 ve Karayolları Trafik Yönetmeliği Md. 43–46 hükümlerine dayanmaktadır.
Karayolları Trafik Yönetmeliği’ne göre ekonomik ömrünü doldurma, eskime, kaza veya yanma gibi nedenlerle kullanılamaz duruma gelen araçlar hurdaya çıkarılabilir. Süreç, araç sahiplerinin bir dilekçe ile başvurmasıyla başlar. Vergi dairesinden “vergi borcu yoktur” yazısı ve “hurdaya ayırmada sakınca yoktur” belgesi alındıktan sonra muayene istasyonlarında gerekli işlemler tamamlanır.
Aracın tescil belgesine “hurdaya çıkarılmıştır” şerhi düşülerek belge sahibine iade edilirken, trafik belgesi ve plakaları iptal edilir. Hurdaya ayrılan bir taşıt, onarılarak yeniden tescil edilemez. Bu işlemler aracın son tescil olduğu ilde yapılır ve bilgiler elektronik ortamda vergi dairesine aktarılarak aracın vergi kaydından düşürülmesi sağlanır.
| Aşama | İşlem | Yetkili Kurum | Gerekli Belge | Kanuni Dayanak |
| 1 | Başvuru | Trafik Tescil Şube Müdürlüğü | Dilekçe + Tescil Belgesi | Trafik Yön. Md. 43 |
| 2 | Vergi Kontrolü | Vergi Dairesi | “Vergi Borcu Yoktur” Yazısı | VUK Md. 10 |
| 3 | Teknik İnceleme | TÜVTÜRK Muayene İstasyonu | “Hurdaya Ayırmada Sakınca Yoktur” Belgesi | Trafik Yön. Md. 44 |
| 4 | Şerh ve İptal | Trafik Tescil Şube Müdürlüğü | “Hurdaya Çıkarılmıştır” Şerhi | Trafik Yön. Md. 46 |
| 5 | Elektronik Bildirim | e-Devlet / Vergi Dairesi | MTV kaydının silinmesi | VUK Md. 10/b |
Not: Hurdaya ayrılan araç, onarılmak suretiyle yeniden tescil edilemez (Trafik Yön. Md. 4c/son).
1.2. Katma Değer Vergisi (KDV) Uygulaması
Hurda metal teslimi, 3065 sayılı KDV Kanunu Md. 17/4-g kapsamında KDV’den istisna tutulmuştur. KDV Genel Uygulama Tebliği (Bölüm III/B-4.17) hurda kavramını, “onarılmak suretiyle üretim amaçlarına uygun olarak kullanılamayacak hâldeki maddeler” olarak tanımlamaktadır. Dolayısıyla, ekonomik ömrünü tamamlamış ve kullanılamayacak durumda olan bir aracın, mevzuat çerçevesinde “hurdaya çıkarılmıştır” şerhi ile trafikten çekilerek teslimi, hurda metal satışı olarak kabul edilir ve KDV’den istisna tutulur. Ancak araç bu kapsamda değerlendirilmezse, işletmeden çekilmesi genel hükümler çerçevesinde KDV’ye tabi olacaktır.
İstisna Şartları:
- Tescil belgesinde “Hurdaya Çıkarılmıştır” şerhi bulunması
- Teslimin hurda metal olarak gerçekleştirilmesi
Aksi takdirde, işlem genel hükümlere tabi olup %20 KDV (2025 itibarıyla) hesaplanır.
1.3. Muhasebe Kayıtları ve Belge Düzeni
VUK Md. 229 ve 232 uyarınca, aktiften çıkarılan varlık için emsal bedel üzerinden fatura düzenlenmesi zorunludur. VUK Md. 320 gereği, amortisman iktisadi ömür sonuna kadar devam eder.
Örnek Uygulama: İşletme aktifinde yer alan ve maliyet bedeli 80.000 TL olan bir ticari kamyonet, 15 Ekim 2025 tarihinde hurdaya ayrılmıştır. Bu tarihe kadar ayrılan birikmiş amortisman tutarı 70.000 TL’dir. Araç, ekonomik ömrünün son yılındadır ve yıl sonunda (31.12.2025) kalan 10.000 TL amortisman da ayrıldıktan sonra kayıtlardan tamamen çıkarılacaktır.
- Maliyet Bedeli: 80.000 TL
- Birikmiş Amortisman (15.10.2025): 70.000 TLİktisadi Ömür Sonu: 31.12.2025
- Kalan Amortisman: 10.000 TL
Muhasebe Kayıtları (Tekdüzen Hesap Planı)
1. Virman Kaydı (15.10.2025)
| Hesap No | Hesap Adı | Borç | Alacak |
| 294 | Elden Çıkarılacak Stok ve MDV | 80.000 | |
| 257 | Birikmiş Amortismanlar | 70.000 | |
| 254 | Taşıtlar | 80.000 | |
| 299 | Birikmiş Amortismanlar (Düzenleyici) | 70.000 |
Açıklama: Aracın hurdaya ayrılması üzerine duran varlık hesabından elden çıkarılacaklar hesabına virman.
2. Yıl Sonu Amortisman Kaydı (31.12.2025)
| Hesap No | Hesap Adı | Borç | Alacak |
| 770 | Genel Üretim Giderleri | 10.000 | |
| 229 | Birikmiş Amortismanlar | 10.000 |
Açıklama: İktisadi ömrün son yılında kalan amortisman ayrılır.
3. Kayıttan Çıkarma Kaydı (31.12.2025)
| Hesap No | Hesap Adı | Borç | Alacak |
| 299 | Birikmiş Amortismanlar | 80.000 | |
| 294 | Elden Çıkarılacak Stok ve MDV | 80.000 |
Açıklama: Tamamen amorti edilmiş hurda araç kayıtlardan çıkarılır.
2. PERT OLMA SÜRECİ
2.1. Sigorta ve Satış Süreci
Pert, onarım maliyetinin piyasa değerini aşması durumudur. Kaza sonrası pert olan araç için sigorta şirketinden tazminat alınması süreci başlar. Sigorta şirketi, genellikle aracın piyasa değerine yakın bir bedel öder ve araç hurda haliyle üçüncü bir kişiye satılabilir. Bu durumda VUK uyarınca fatura, emtiayı satan veya işi yapan tarafından müşteri adına düzenlenmelidir. Dolayısıyla, aracın satıldığı üçüncü şahıs adına işletme tarafından bir satış faturası düzenlenmesi gerekir. Sigorta şirketinden alınan tazminatın, aracın üçüncü kişiye satış bedelini aşan kısmı için ise sigorta şirketine fatura düzenlenir.
Süreç, 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu Md. 11 ve sigorta sözleşmesi hükümlerine tabidir. Sovtaj (hurda) satışı, VUK Md. 232 uyarınca işletme tarafından fatura düzenlenerek gerçekleştirilir.
Sigorta ve Sovtaj Satış Süreci Akış Tablosu
| Aşama | İşlem | Sorumlu | Gerekli Belge | Kanuni Dayanak | Not |
| 1 | Kaza bildirimi | Araç sahibi | Kaza tespit tutanağı | Sigorta Sözleşmesi | 5 iş günü içinde |
| 2 | Eksper ataması | Sigorta şirketi | Eksper raporu | Sigortacılık Kanunu Md. 11 | Onarım maliyeti hesaplanır |
| 3 | Pert kararı | Sigorta şirketi | Pert belgesi | Sigorta poliçesi | Maliyet > piyasa değeri |
| 4 | Tazminat hesaplama | Sigorta şirketi | Tazminat hesaplama formu | Poliçe şartları | Tazminat = Piyasa değeri |
| 5 | Sovtaj bedeli belirleme | Sigorta + Eksper | Sovtaj teklif formu | VUK Md. 232 | Hurda hâli değeri |
| 6 | Tazminat ödemesi | Sigorta şirketi | Banka dekontu | KDVK Md. 1 | KDV’siz gelir |
| 7 | Sovtaj satışı | İşletme | Satış faturası | VUK Md. 232 | KDV istisna (17/4-g) |
| 8 | Trafikten çekme | İşletme | “Hurdaya Çıkarılmıştır” şerhi | Trafik Yön. Md. 46 | Zorunlu |
| 9 | KDV düzeltmesi | İşletme | KDV beyannamesi (Satır 50) | KDV GUT III/B-4.15 | İndirilen KDV geri ödenir |
2.2. Katma Değer Vergisi (KDV) Uygulaması
Kaza sonucu pert olan aracın, onarılmamak ve trafikten çekilmek kaydıyla hurda metal olarak üçüncü bir kişiye teslimi, KDV Kanunu’nun 17/4-g maddesi uyarınca KDV’den istisnadır. Sigorta şirketinden alınan tazminat bedeli ise bir teslim veya hizmetin karşılığı olmadığından KDV’ye tabi değildir ve bu işlem için düzenlenecek faturada KDV hesaplanmaz.
Önemli bir nokta ise, zayi olan mallara ait KDV’nin indirim konusu yapılamayacağıdır. Bu nedenle, pert olan aracın alımında ödenen ve daha önce indirim konusu yapılan KDV’nin, aracın zayi olduğu döneme (sigorta şirketi tarafından pert olduğunun belgelendiği dönem) ait KDV beyannamesinde “İlave Edilecek KDV” satırına eklenerek indirim hesaplarından çıkarılması gerekmektedir.
| İşlem | KDV Durumu | Kanuni Dayanak |
| Sovtaj satışı | İstisna | KDVK Md. 17/4-g (koşullu) |
| Sigorta tazminatı | KDV dışı | KDVK Md. 1 |
| Zayi KDV | İlave Edilecek KDV | KDV GUT III/B-4.15 |
KDV Düzeltmesi:
- Alımda indirim konusu yapılan KDV, pert belgelendiği dönemde “İlave Edilecek KDV” olarak beyan edilir.
- Hesaplama: Alım bedeli × KDV oranı
2.3. Muhasebe Kayıtları
İlk olarak, sigortadan alınan tazminat banka hesabına kaydedilirken, Diğer Olağandışı Gelir ve Karlar hesabına alacak yazılır. Ardından, aracın satışı için yapılan kayıtta, birikmiş amortisman, diğer çeşitli alacaklar ve oluşan zarar (Diğer Olağandışı Gider ve Zararlar) ilgili hesaplara borç; taşıtlar hesabı ve hesaplanan KDV ise alacak olarak kaydedilir.
Örnek Uygulama: İşletme aktifinde maliyet bedeli 150.000 TL olan bir binek otomobil, 5 Haziran 2025 tarihinde kaza yaparak pert olmuştur. Kaza tarihindeki birikmiş amortismanı c0.000 TL’dir. Sigorta şirketi, araç için toplam 180.000 TL tazminat ödemeyi kabul etmiştir. Aracın “sovtaj” bedeli (hurda halinin değeri) 50.000 TL olarak belirlenmiş ve bu bedel karşılığında araç üçüncü bir şahsa satılmıştır. Kalan 130.000 TL ise sigorta şirketi tarafından tazminat olarak ödenecektir.
- Maliyet: 150.000 TL
- Birikmiş Amortisman: 60.000 TL
- Net Defter Değeri: 90.000 TL
- Sigorta Tazminatı: 180.000 TL
- Sovtaj Bedeli: 50.000 TL
- İndirilen KDV: 30.000 TL (%20)
Kayıtlar
1. Sigorta Tazminatı Kaydı (10.06.2025)
| Hesap No | Hesap Adı | Borç | Alacak |
| 102 | Bankalar | 130.000 | |
| 679 | Diğer Olağandışı Gelir ve Karlar | 130.000 |
Açıklama: Sigortadan alınan net tazminat (180.000 – 50.000 sovtaj)
2. Sovtaj Satış Kaydı (12.06.2025)
| Hesap No | Hesap Adı | Borç | Alacak |
| 102 | Bankalar | 50.000 | |
| 257 | Birikmiş Amortismanlar | 60.000 | |
| 689 | Diğer Olağandışı Gider ve Zararlar | 40.000 | |
| 254 | Taşıtlar | 150.000 |
Açıklama: Net defter değeri (S0.000) – satış bedeli (50.000) = 40.000 TL zarar.
3. KDV Düzeltme Kaydı (05.06.2025)
| Hesap No | Hesap Adı | Borç | Alacak |
| 689 | Diğer Olağandışı Gider ve Zararlar | 30.000 | |
| 391 | Hesaplanan KDV (İlave Edilecek) | 30.000 |
Açıklama: Zayi olan mala ait indirilen KDV’nin düzeltilmesi. KDV Beyannamesi Satır: +30.000TL
Bu kayıt, aracın pert olduğunun belgelendiği tarihte yapılır. İndirim konusu yapılamayan bu KDV, işletme için artık bir gider/zarar unsurudur, beyannamede “İlave Edilecek KDV” olarak devlete ödenir.
KARŞILAŞTIRMALI ANALİZ
| Kriter | Hurdaya Ayırma | Pert Olma |
| Tanımsal Nitelik | Geri döndürülemez | Onarılabilir potansiyel |
| Trafik Statüsü | Kesin çekilme | Koşullu çekilme |
| KDV (Satış) | İstisna (17/4-g) | İstisna (koşullu) |
| Sigorta Tazminatı | Yok | Var |
| Zayi KDV Düzeltmesi | Gerekmez | Zorunlu |
| Muhasebe Etkisi | Amortisman devamı | Zarar + KDV düzeltmesi |
- Hurdaya ayırma, amortisman devamlılığı ve KDV istisnası ile karakterize edilir.
- Pert olma, sigorta gelirleri, zarar kaydı ve KDV düzeltmesi gerektirir.
SONUÇ VE ÖNERİLER
Hurdaya ayırma ve pert olma kavramları, işletme aktifindeki araçların değerleme ve kayıttan çıkarma süreçlerinde önemli farklılıklar içermektedir. Hurdaya ayırma, aracın geri döndürülemez bir şekilde trafikten çekilmesi ve hurda metal olarak değerlendirilmesi anlamına gelirken; pert olma durumu, aracın kaza sonrası değer kaybetmesine rağmen onarılma potansiyelini koruduğu ve genellikle sigorta süreçlerinin devreye girdiği bir durumu ifade eder. Bu temel ayrım, hem düzenlenecek belgeleri (fatura, tescil belgeleri), hem KDV uygulamalarını (istisna veya genel hükümler) hem de muhasebe kayıtlarını (gelir/gider hesaplarının kullanımı) doğrudan etkilemektedir. Bu nedenle, işletmelerin bu iki süreci doğru bir şekilde tanımlaması ve ilgili yasal düzenlemelere uygun olarak muhasebe kayıtlarını yapması, mali tabloların doğruluğu ve vergisel yükümlülüklerin eksiksiz yerine getirilmesi açısından kritik öneme sahiptir.
Hüseyin Gökhan Arpa
Gelir Uzmanı
Yapay Zeka İle Oluşturulmuş SSS Bölümü
Aşağıda, makale doğrultusunda hazırlanan, işletmelerin duran varlıkları (taşıtlar) ile ilgili hurdaya ayırma ve pert olma süreçlerini kapsayan Sıkça Sorulan Sorular (SSS) bölümü yer almaktadır.
Hurdaya ayırma, bir aracın ekonomik ömrünü tamamlaması, teknolojik olarak eskimesi veya ciddi hasar görmesi nedeniyle trafikten kesin olarak çekilmesi ve bir daha kullanılamayacak şekilde hurda metal olarak değerlendirilmesidir. Pert olma ise genellikle bir kaza sonrası onarım maliyetinin aracın piyasa değerine yaklaşması veya aşması durumudur. Pert olan araçlar sigorta süreçlerine konu olurken, hurdaya ayrılan araçlar hukuki olarak bir daha trafiğe tescil edilemezler.
Süreç, 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu çerçevesinde yürütülür. İlk olarak Trafik Tescil Şube Müdürlüğü’ne dilekçe ile başvurulur. Ardından ilgili vergi dairesinden “vergi borcu yoktur” yazısı alınır. TÜVTÜRK muayene istasyonundan “hurdaya ayırmada sakınca yoktur” belgesi alındıktan sonra, tescil belgesine “hurdaya çıkarılmıştır” şerhi düşülür. Son aşamada ise plakalar iptal edilerek aracın Motorlu Taşıtlar Vergisi (MTV) kaydı kapatılır.
3065 sayılı KDV Kanunu’nun 17/4-g maddesi uyarınca, hurda metal teslimleri KDV’den istisnadır. Bir aracın bu istisnadan yararlanabilmesi için trafik tescil belgesinde mutlaka “Hurdaya Çıkarılmıştır” şerhinin bulunması ve teslimin onarılamayacak durumdaki “hurda metal” olarak gerçekleştirilmesi gerekir. Bu şartlar sağlanmazsa, araç satışı genel hükümler çerçevesinde KDV’ye tabi tutulur.
KDV mevzuatına göre, zayi olan (yok olan/kullanılamaz hale gelen) mallara ait KDV indirim konusu yapılamaz. Bir araç pert olduğunda, aracın alımı sırasında ödenen ve daha önce indirim konusu yapılan KDV’nin, aracın pert olduğu dönemde “İlave Edilecek KDV” satırı aracılığıyla beyan edilerek devlete geri ödenmesi gerekir. Bu işlem, işletme için bir gider unsuru (689 hesap) olarak kaydedilir.
Sigorta şirketinden alınan tazminat tutarı, işletme için bir teslim veya hizmet bedeli olmadığı için KDV’ye tabi değildir. Muhasebe sisteminde, alınan bu tazminat “102 Bankalar” hesabına borç, “679 Diğer Olağandışı Gelir ve Karlar” hesabına ise alacak olarak kaydedilir. Bu tutar, aracın net defter değeri ile karşılaştırılarak kâr/zarar analizi yapılır.
Sovtaj bedeli, pert olan bir aracın hasarlı halinin (hurdasının) piyasa değeridir. VUK 232 uyarınca, sovtaj bedeli üzerinden araç kime satılıyorsa (genellikle üçüncü şahıslar) fatura o kişi adına düzenlenmelidir. Sigorta şirketinden alınan toplam tazminatın, sovtaj bedelini aşan kısmı için ise sigorta şirketine tazminat faturası düzenlenir.
Hayır, Karayolları Trafik Yönetmeliği’nin 4c maddesi uyarınca hurdaya ayrılmış olan taşıtlar, onarılsalar dahi yeniden tescil edilemezler. Bu işlem aracın kimliğinin kalıcı olarak iptal edilmesi anlamına gelir. Bu yönüyle hurdaya ayırma, onarılıp tekrar trafiğe çıkma ihtimali olan “pert” durumundan kesin bir çizgiyle ayrılır.
VUK 320. maddesi gereği, amortisman ayrılması işlemi iktisadi ömür sona erene kadar devam eder. Eğer araç yıl içinde hurdaya ayrıldıysa, “254 Taşıtlar” hesabından “294 Elden Çıkarılacak Stok ve MDV” hesabına virmanlanır. Yıl sonunda kalan amortisman tutarı ayrıldıktan sonra, birikmiş amortismanlar ve ilgili varlık hesabı karşılıklı kapatılarak kayıtlar neticelendirilir.
Pert olan aracın satış bedeli (sovtaj) ve birikmiş amortismanları toplamı, aracın maliyet bedelinden düşükse bir zarar oluşur. Bu zarar tutarı, Tekdüzen Hesap Planı uyarınca “689 Diğer Olağandışı Gider ve Zararlar” hesabının borcuna kaydedilir. Ayrıca indirimden çıkarılan KDV tutarı da yine bu hesaba gider olarak yazılabilir.
Doğru ayrım yapılmaması, hatalı KDV beyanlarına, amortisman giderlerinin yanlış hesaplanmasına ve dolayısıyla vergi ziyaına sebebiyet verebilir. Ayrıca mali tabloların gerçeği yansıtması, duran varlık yönetiminin sağlıklı yürütülmesi ve olası bir vergi incelemesinde cezai müeyyidelerle karşılaşılmaması adına hurdaya ayırma ve pert işlemlerinin mevzuata uygun belgelendirilmesi kritiktir.
Bu sayfada yer alan bilgiler sadece bilgilendirme amaçlıdır. VergiMevzuat.com profesyonel bir tavsiye veya hizmet verme amacı taşımamaktadır. Karar vermeden ve işlem yapmadan önce bir profesyonele danışınız. VergiMevzuat.com sitesinde yer alan bilgilerin üçüncü kişiler tarafından kullanılması sonucu oluşacak zarar, ziyan ve durumdan sorumluluğumuz bulunmamaktadır. Sorumluluk Beyanı için tıklayın.
